Examinando por Título
Resultados por página
Opciones de ordenación
- PublicaciónConocimientos de la nacionalidad Andwa(Ediciones Continental, 2024-11-07) Armando NangoKityar waki shiwana sawakatikyató andwa iyakena atsanojya sawakatikya: sawakatikyató wake nakwa anadwa iyakena, perakajanó katsakaty Andwa pukwano iyake noshkya moaka unjinyó peja andwa pukwanoji. Andwa machaja, maaji machaj icha, najaujantya tate senota naja dijyaji katsárate papaktakó inyujua taoretya najakushatsao nujuanó ichajiyá yatsata nakwaja chidijya pankunyó tajapo iyakejiya najanujuajia. Iyakena Andwa sawakatikytó machaja kidi kumashítarena machajakono najaidi kiatate anokwajyare nidikyajiya katsakati andwa pukwanota namanka nakwashitya nujuanota namijiri jayanakonoji atajano tsaneri kiyakeji.
- PublicaciónConocimientos de la nacionalidad Awa(Ediciones Continental, 2024-11-19)Chaptantu sun piaan kumunitamal pi pulu awa, an kiari l piankamna kuazamtu sunkana piankantu pitparain akuan payu, an kaamtantu amturusa. Sunkana pi na wat kiantu wantarus piankantawa. Karane an ishtawa ti , katsa ti rane, pi na wat kaire kumnitamal suane kaishcha ushzarachi pi pulune wat mi jachi kumne, pihkas tailtushne tuachina ti nta i nkalmal ekuatorianomal. Sunkana proyectune wat kiari l culturakin, yamwaintu aumi sa pian aishpa kamanpa awakan, an mainka kamanpa. Wan mi jna chaptawa an awarusa puraanmal kumunita awara watsamtusa, pi na yamtumamin kumunita ainkilmal watpaninmu kamta wari ka sunkana pi na pianmamin wasamtu inshtukiri ka sunkana kamta wari lne awara tuktulne watsan pianchi, ishkualka kane watpurakas.
- PublicaciónConocimientos de la nacionalidad A´i Kofán(Ediciones Continental, 2024-11-07) Medardo OrtizVa tha’thapa tuya’kaen iñajampañamba tevaen’chu seman’bata tsût ayupi’sû a’indekhû atesû’pama tevaen’chu tsa nacionalidad A’i Kofán andeni jin’chuma, ñua’mejan tsa comunidad Autónoma Ancestral A’i Kofán Dureno tuya’kaen Uperitunima. Tayupi’sû a’indekhû atesû’pama tevaeñe’da gi atesû’chu kuendzandekhûma iñajampañamba tevaen, kaentsû jukhaningae ingi dûshûndekhû tuya’kaen dûsûngandekhû atesûpa kanse’faye ingi kuendzandekhû atesû’pama. Pa’khu vama tha’thapa tevaeñeda gi, tsaiyija kamba isû junguesû kini’sima tsû a’indekhûja ti’tshe isûpa kanse’fa’khen. Tse’thie gi iñajampañañe ashaen comunidad’sû kuendzandekhûma. Tise’pa inise tuya’kaen faesû kunda’chuma vasvne tevaen’chuta tsû jin anexoni, tsa bibliografía jukha’thi. Ma’thingata tsû faesû tevaen’jen’sûma’khe kamba tevaen’chu, tsa’ma me’in’un tsû injan’tshe vasû kuendzandekhû atesû’pama tevaen’chu jin’chuve, tsa’kansi gi kuendzandekhû kundase’chuveyi injan’tshe tevaen.
- PublicaciónCONOCIMIENTOS DE LA NACIONALIDAD CHACHI(2026-07-26) Santiago DelacruzEsta investigación se enfoca en los saberes tradicionales de la nacionalidad Chachi en relación con el uso y la clasificación de plantas dentro de sus comunidades. El conocimiento ancestral sobre especies silvestres y cultivadas posee un alto valor para la medicina tradicional, la alimentación, las prácticas rituales, la estética y las actividades comerciales. Con el propósito de documentar estos saberes, se llevaron a cabo entrevistas a diversos sabios de las comunidades Chachi, en el marco de un plan de visitas de campo. Las entrevistas, diseñadas a partir de preguntas semiestructuradas, abordaron aspectos generales sobre el uso de las plantas más relevantes, los métodos de preparación, las combinaciones usuales y sus respectivas aplicaciones. La información etnobotánica fue recolectada durante los primeros diez días de cada mes, antes de la realización de las reuniones comunitarias. En estos encuentros se expusieron los objetivos de la investigación, se explicó la metodología empleada y se destacó la relevancia de los resultados esperados. La consulta se centró especialmente en personas adultas mayores, reconocidas por su experiencia y saberes en el uso y clasificación de las plantas (los datos de los entrevistados constan en el anexo 1). Esta investigación se fundamenta en entrevistas y testimonios proporcionados por sabios de la comunidad, los cuales fueron complementados con fuentes bibliográficas pertinentes. Cabe destacar la escasa información disponible acerca de los conocimientos ancestrales de esta nacionalidad.
- PublicaciónConocimientos de la Nacionalidad Epẽrara Siapidãara(2026-07-03) Salvador Chirimía GonzálezEl presente estudio se centra en el uso y clasificación de las plantas en la nacionalidad Epẽrara Siapidãara, cuya distribución territorial se encuentra en el área correspondiente a dicha nacionalidad. Estas plantas, algunas de las cuales se emplean ancestralmente, cumplen funciones diversas en la alimentación, la medicina tradicional antiofídica, el fortalecimiento del sistema inmunológico, y el tratamiento de heridas, así como en la curación de enfermedades estomacales, respiratorias, cardiovasculares, hepáticas, renales, digestivas y del aparato urinario. Adicionalmente, se utilizan para fines estéticos, rituales y afrodisíacos. La flora utilizada por la nacionalidad Epẽrara Siapidãara comprende tanto especies silvestres que crecen espontáneamente en los ecosistemas montañosos, como especies cultivadas tradicionalmente en las chacras familiares, prácticas agrícolas ancestrales que garantizan la reproducción y disponibilidad de estas plantas. Este trabajo documenta las especies más representativas en la cultura Epẽrara Siapidãara, detallando su clasificación y los usos principales asignados, que incluyen: (1) denominación en lengua Siapedee, (2) nombre en castellano; (3) ilustraciones botánicas para facilitar su identificación visual; (4) ciclo de vida de cada especie; (5) usos tradicionales principales en la nacionalidad Epẽrara Siapidãara; y (6) otros usos secundarios reconocidos. La metodología empleada incluyó la selección inicial de las especies de mayor uso cultural, seguida de entrevistas semiestructuradas a personas mayores de las comunidades, cuyos nombres y datos se encuentran consignados en el anexo de entrevistas posterior a la bibliografía. Asimismo, se incorporaron datos complementarios obtenidos de fuentes bibliográficas especializadas. Para descargar este material llena esta breve encuesta.
- PublicaciónConocimientos de la Nacionalidad KICHWA(2026-07-26) Segundo Duchi ZarumaLos pueblos y nacionalidades han empleado las plantas disponibles en la naturaleza como fuente de alimentación. En un primer momento, su dieta se basaba en frutos silvestres; sin embargo, ante la necesidad de diversificar su sustento, iniciaron procesos de domesticación de especies vegetales y comenzaron a cultivarlas en sus chacras para fines alimenticios. Además del uso alimentario, la amplia variedad de plantas presentes en su entorno natural fue objeto de exploración con fines medicinales. A través de procesos empíricos de prueba y error, lograron identificar propiedades curativas en diversas especies vegetales, las cuales fueron aplicadas en distintos ámbitos para el tratamiento de dolencias y enfermedades que surgían en su cotidianidad. Con el objetivo de comprender el uso y la clasificación de las plantas dentro del contexto de la nacionalidad Kichwa, se desarrolló la presente investigación, estructurada en ocho capítulos. El capítulo 1 aborda las especies silvestres más accesibles y comúnmente consumidas por la población, como el chimbalo, la shulala y la tuna1. También se incluyen aquellas plantas cultivadas que, a pesar de poseer alto valor nutricional y medicinal, son utilizadas con menor frecuencia, como la chicama, la zanahoria blanca y la mashua. En el capítulo 2 se presenta el uso de plantas antiofídicas en comunidades Kichwa hablantes de las yungas (zona de bosque tropical) del cantón Cañar. Entre las especies destacadas se encuentran el camacho, la mama juana y la caña agria, de las cuales se aprovechan las hojas, flores y raíces con fines curativos. El capítulo 3 ofrece información sobre plantas destinadas al fortalecimiento del sistema inmunológico, así como aquellas empleadas en el tratamiento de heridas. En el primer grupo sobresalen especies como la shipalpa y la ortiga; en el segundo, se incluyen la hierba de infante, el matico y la carne humana, todas ellas reconocidas por sus propiedades antisépticas, cicatrizantes y antiinflamatorias. El capítulo 4 recopila información sobre las principales plantas utilizadas en el tratamiento de enfermedades estomacales. Se da prioridad a especies como la trinitaria, el paico y la lechuguilla, ampliamente empleadas en las comunidades debido a su eficacia terapéutica.
- PublicaciónConocimientos de la nacionalidad Sapara(Ediciones Continental, 2024-11-07) Nema GrefaNiicha aiti na ikicha ta kawiriaja kayapina nukikuajanu iki na nuka aitikajinia akasujuka kumanujinia mirasuajinia aitimajanuka, na tama kayapi irishipi na “shimanauka” na nuka miichanuka ikimajanu niatajinia nuka miicha kayapina ikimajicha. Kayapina ikimajanuka nishiunu na nuka kiniana na miinuka nakunakua na nukikuajanu na kurimaja kira niatajinia ikinju. Na nuka manushi aminikajinia na nuka miinuchaja numanaka nakunakua ta animajichawara na ikitanu na kuma pukuikajinia, na aramujunu kuriki manushira na naakama ta kupanimajicha iki Na nukitinu nishauti na nuka miichajinia Amazonía ecuatoriana, na kuitiajianuka saka kayapina niatajinia, na nuka utatika nishunuka aitimajicha taukuruka ikimajichawara. Ta nuka kuinjia na ikinu nakunukua kaana rapakajinia, ta nuka irishipikanu ata na juka miinuchaja na kuma kupanimajicha iki. Ta nuak miniujinia manuka pukuikajinia kayapina kaushichaja. Kanati nakuna na iki nuka miinu na atsatsanuka na taka aramaja niatajinia, niicha na nukiniu kunumashira rapaka nanuka nukiti yarikajanu
- PublicaciónConocimientos de la Nacionalidad Shuar(2026-07-06) Santiago Utitiaj PaatLas especies vegetales documentadas en el presente estudio no solo forman parte del acervo etnobotánico de la nacionalidad Shuar, sino que también son utilizadas por otros pueblos pertenecientes a la misma familia lingüística y cultural aénts o aénts chicham, tales como los Achuar y Shiwiar del territorio ecuatoriano, así como por los Awajún y Wampis del nororiente peruano. De igual forma, se constata su uso entre diversas nacionalidades indígenas distribuidas en la cuenca amazónica, lo cual evidencia una profunda y compartida tradición fitoterapéutica interétnica en esta región. Para descargar este texto llena esta pequeña encuesta.
- PublicaciónConocimientos de la nacionalidad Siekopaai(Ediciones Continental, 2024-07-06) Humberto PiaguajeSiekopaai kato, noni iye airo pa’ijë kara daikowa’ia’ë jaje pa’iowa’ipi pa’iyë Aguarico, Pë’këya, Shushufindi tsiaya të’tëpare, kwi’ne pa’ikowa’ia’ë Perú të’wije. Jaje pa’ikowa’ipi yure pëa sikowa’pi pa’iyë iye daripëare: San Pablo de Katëtsiaya, Siekoya Remolino, Sewaya. Eno Sekoya, Wa’iya, Bellavista y Pookoya. Siekopaai, io wa’i iye yeja, airo pa’iye ai asajë pa’ikowa’ia’ë, jaje pa’io wa’ipi Ecuador airo pa’iye, ai asajë kwi’ne ñajë pa’iyë, ka’ñe pa’iowa’ia’ë yeke, iye isi jamu makapa yeja pa’iyeje ai ëmëje’e maka asajë pa’iyë.Iye makaja’a toyajë ye’yese’e payë 1000 se ñamaka, japi pa’iji 25% airo aye ye’yese’e, kwi’ne 20% airo aye paai noni ñajë nejë saiye, iye kato ñajë toyase’ea’ë Jorgensen&Leonel-Yanez (1999) kwi’ne y de la Torre et al. (2008a). Iye yeye’yese’e kato, ja 1005 sokë airo ayere, aiyo wa’i këajëna toyase’re toyase’ea’ë. Siekopaai yeja, iowa’i pa’iwe’ña kato airo ai ukota’a yakë we’ña’ë (Cañadas Cruz 1983), kwi’ne a’ri ai kutipi, sewa yejana koni kwi’ne daya yeja pa’iwe’ña’ë, yekë we’ñapi oko ko’je timë we’ñarepake pa’iji. Jaje pa’i we’ña kato, jai ne’e daya kërore kayë (Palacios et al.1999).
- PublicaciónConocimientos de la nacionalidad Tsa´chila(Ediciones Continental, 2022-07-19) Luis Javier Jende AguavilTsa`chilachi jelen janpeno ta`pelaka tsainan mate duke kirakalajoe mi i`chike duke jakalajoe fe`tola pan abi ti`chu sejununka ta`pekura junin in ta`pelaka junin in ta`pela duke sen jolajoe titi kiyan juminlaka man seshuwano. Junin in fi`kilaka pilabi chu`tekalajoe tsarshika mi jo`chun aman juntele nechi mande`kan pila chu`teminla ne tanjilai`sa. Fe`to janpeminla aman ma`tute mi laka pe kiraminla yala tsainan tsankarin chilachi mika man kiralakenae in mi piyapoletusa junshi fe sonba kare`chun. In jelenchi chumin janpeno ta`pelaka duke mirashtilatinae kiraminla jo`to in ta`pelachi sele man seimin jolajuna kiyanpunla tsa`chila yala michi janpeminlajoe, juntonan tsarshika mi i`tuntsanjoe titi uyan kiyanlachi sen jolajonunka in ta`pela, yaka mi jo`chun tsanke duke ne tanjina sen joe, amana mate ora pa`tsa ne tan ji`tukajoe fe sele mi jo`chun. In fi`ki uwanlaka pan akajun junshi pila chu`tekajun joe chilachi ma`tute mi junoka junshi janpeno aman ta`pelaka talano ma`tute mika fe sonba kare`chun, jun tsankenan mi jo`chun niyake chilachi ma`tute tsa`chila chuminla jununka man tei`chun aman chilachi nalaka man mika rede ji`chun chilachi ma`tute ta`tala niake son ramin jumilanunka.
- PublicaciónConocimientos de la nacionalidad Waorani(Ediciones Continental, 2024-11-19) Fernando Quemo Nihua YetiManibeye, mani menkayonte yewemoin tedepa nani imai impaante waorani nani kegaikoo beye, tomas ome kegodi impa wodani omen kedi, maniñomo kewenani anani eñente yewemoni: Toñampade, Nemompade, Kiwaro, Nenquipade y Quehueiri-ono, Provincia Pastaza anobay Napo. Ebano kegadani ante tedetabopa bakodani tono tome kenkane kewenani tono manomain kete ate wiñenani anobay edenenani kowe dodani nani kegai epenete kewengi ante ponente beye. Mani yewemoin impa ebano kete eñente anobain kowe wii ponenamain neete kewingi naniwadepo kegai ante, manibeye nangi wademoni anobay eñente kewingi beye waodanai kewenganka. Inkete nangi kegokimoni godominke waorani inanite nangi toke, kete tomenani nani kegainkoo wii ponenamain inkedanimpa ante. Manibeye edenenani edanido, ñowo itede kowodiidi keko eñente wii ponenanipa memeidi nani kegainkoo. Nani pekenani ponente kegainkoo.Manii yewemoinkoo ante amonipa edenenani inanite akimini kete eñengimini anobay diikiminte yewemonte eñengimini memeidi nani kegaikoo toma mono kewemeka tededo anobay kete eñengimoni giiya aye gogenkoo.
- PublicaciónEL CAZADOR AMBICIOSO(2026) Nacionalidad ChachiEn un relato cargado de misterio y reflexión, se nos presenta la historia de un cazador experto cuya pasión por la caza lo lleva a un encuentro inesperado que cambio su vida. Un día, tras una exitosa jornada de caza, el cazador se encuentra con una mujer que parece ser de su misma nacionalidad, pero que en realidad es una sahína disfrazada. Este encuentro lo lleva a una serie de eventos extraños y reveladores, donde, lejos de su hogar y rodeado de seres desconocidos, se enfrenta a las consecuencias de su propia acción en la naturaleza. Para descargar este libro primero llena una peuqeña encuesta.
- PublicaciónEL PEZ MERO Y EL CAZADOR SIEKOPAAI(2025-07-14) Nacionalidad SiekopaaiAñapëëkë kwii’ne Siekopaai airo ku’ikë, iye aikoka kato këaji kooa ñama’kowa’ipi tsiaya sa’nawë pa’ikowa’ini kwii’ne yeja paa’ikowa’ija’re ko pa’iyere, jaje yo’ojë se tsioni paa’ise’e ayere këaji iti yo’ojë paa’ise’je paa´ye, ñasea’ë airo ku’ikëpi irepapi kwii’ne tutukë’ipi, jaje ñasepi paa’iji iti tutu paayeje paa’ye, kooa iye de’oto isiyerepa paa’iji utema’jëta’re iye yo’oye kato mai aiowa’ipi de iowa’i tuture isirena asajë daiyea’ë. Iye aikoka iye mu’señaje jayë’tapi paajë paa’iyë Siekopaai iowa’i paa’ijë yo’owe’ñaja’a.
- PublicaciónLA MENSAJERA DE LA VIEJA DEL MONTE(2025-07-14) Nacionalidad AwaAn kain kaistana maza paknam katsa. Sun ilzish pina katsa ishtit. Ishtu pas kasu kimtu sunkain istit ishpul. Nacionalidad Awa kanain pit sun inkal inkua, maza ishkain cha mitta tuam sun inkalta, ishtu sun tayaltu katsa pi mit Kazham sun inkal inkua kacham ashampakanain kultit tilchakta chichu akis kain numtu pilkimin, kasu kuanam inkanain aishtu aishkin pina katsa
- PublicaciónLA MUJER QUE SE ENAMORÓ DE UN HOMBRE BOA(2025-07-14) Nacionalidad A´i KofánÑua’me ñukha’tshia jin’chuyetsû ashaen va tayupi’sû kundase’pama kundase’chu fae dûsûnga tuya’kaen akhia a’ia’ka’ne: pûshesû fae kanjansi tsandie’ma in’jan’chune kundase’pa. Va kundase’patatsû jinchu A’indekhû Kofán andeni, tsa parroquia Puerto Libre, cantón Gonzalo Pizarro, tsa provincia Sucumbíosni, tsenitsû jinchu usha’chu injenge’chu a’indekhûmbe. Tsenimaki atheya in’jan’chuma tuya’kaen ñukha’a jin’chuma, va kudase’pata tsû tsangae jinchuya, majandekhû atesûye in’jan’chune.
- PublicaciónNIÑOS OCIOSOS(2025-07-15) Nacionalidad Tsa´chilaLAN NALA kuwentabi panae paluka nala tsensa o’ko junshi meran i’ton jomanlatieke, yala tensaino shirin tenka taminla mantie ayanbe titi kebi jino ten i’tumanlatie. Ya nala lan junshi tensaino shirin tenka pon jola jo’to Mapiya mabe tulaino pa’timanlatie, In Mapiyaka tsa’chilachi ma’tu to kuwentabi paminla joe, shuwa kenasa jamantieke timanlae junshi tsa’chilaka fi’chun tanjimantieke. In fi’ki chilaka tenka ka’sa kareminjoe nalabe parejo tsensaino junshi yalabe miino nene pa’tuminjono, senjono, junshi titi keno minjono
- PublicaciónTaptanita(2025-04-14) Rómulo Antun Tsamaraint; José Duchi Zaruma; Marco Vásquez BernalLa propuesta pedagógica que se presenta está diseñada en función del currículo oficial de Ecuador para estudiantes de segundo y tercer nivel de educación básica elemental.
